Funkcja wymierna - co to jest, dziedzina, asymptoty, wykres
Funkcja wymierna w skrócie
Definicja:
gdzie i to wielomiany, a jest wielomianem niezerowym.
Dziedzina: bez miejsc zerowych mianownika, czyli - wyznaczana przed skracaniem.
Miejsca zerowe: pierwiastki licznika , które należą do dziedziny.
Funkcja homograficzna (szczególny przypadek):
Asymptoty: pionowa - miejsce zerowe mianownika, które zostaje po skróceniu ułamka; pozioma - , gdy stopień licznika jest mniejszy od stopnia mianownika, oraz , gdy stopnie są równe. Dla funkcji homograficznej: i .
Funkcja wymierna to funkcja, której wzór jest ilorazem dwóch wielomianów: , gdzie mianownik nie jest wielomianem zerowym. Jej dziedziną jest zbiór liczb rzeczywistych z wyłączeniem miejsc zerowych mianownika, a wykres może mieć asymptoty pionowe i poziome (albo ukośne). Najprostszą funkcją wymierną, która nie jest wielomianem, jest funkcja homograficzna - jej wykresem jest hiperbola.
Ta strona jest zwięzłym kompendium. Pełny materiał z przykładami krok po kroku jest w rozdziale kursu Wyrażenia i funkcje wymierne.
Czym jest funkcja wymierna
Funkcja wymierna powstaje tak jak liczba wymierna: liczba wymierna to iloraz dwóch liczb całkowitych, funkcja wymierna - iloraz dwóch wielomianów. W rozpisanej postaci:
Liczby i to stopnie licznika i mianownika. Od nich zależy zachowanie wykresu daleko od początku układu (asymptota pozioma albo ukośna). Przykłady funkcji wymiernych: , , , . Każdy wielomian też jest funkcją wymierną (z mianownikiem równym 1), dlatego funkcja liniowa i kwadratowa mieszczą się w tej definicji.
Sam wzór funkcji wymiernej to wyrażenie wymierne - skraca się je, dodaje i mnoży według tych samych reguł co ułamki zwykłe.
Jak wyznaczyć dziedzinę funkcji wymiernej
- Przyrównaj mianownik do zera: .
- Rozłóż mianownik na czynniki i znajdź jego pierwiastki.
- Wyrzuć je ze zbioru .
| Funkcja | Mianownik po rozkładzie | Dziedzina |
|---|---|---|
| (x − 5)/(x² − 9) | (x − 3)(x + 3) | ℝ ∖ {−3, 3} |
| 2x/(x² + 4) | x² + 4 > 0 - brak pierwiastków | ℝ |
| 3/(x³ − 4x) | x(x − 2)(x + 2) | ℝ ∖ {−2, 0, 2} |
| (x + 1)/(x² + 2x + 1) | (x + 1)² | ℝ ∖ {−1} |
Dziedzinę wyznaczamy ze wzoru wyjściowego. Ułamek skraca się do , ale liczba nadal do dziedziny nie należy - skracanie niczego do niej nie „dopisuje”. Więcej o rozkładaniu mianownika: lekcja rozkładanie wielomianów na czynniki.
Miejsca zerowe funkcji wymiernej
Ułamek jest równy zeru wtedy, gdy licznik jest zerem, a mianownik nie:
Dla licznik zeruje się w i , ale jest też pierwiastkiem mianownika, więc wypada z dziedziny. Jedynym miejscem zerowym jest .
Asymptoty funkcji wymiernej
Asymptota pionowa pojawia się tam, gdzie mianownik się zeruje, a licznik nie - wartości funkcji uciekają wtedy do albo . Jeśli czynnik skraca się z licznikiem, w punkcie zamiast asymptoty jest tylko dziura (pusty punkt na wykresie).
Asymptota pozioma zależy od porównania stopni licznika () i mianownika ():
| Stopnie | Zachowanie dla dużych |x| | Przykład |
|---|---|---|
| n < m | asymptota pozioma y = 0 | (x + 1)/(x² + 1) → y = 0 |
| n = m | asymptota pozioma y = aₙ/bₙ (iloraz współczynników wiodących) | (x² − 4)/(x² − x − 6) → y = 1 |
| n = m + 1 | brak poziomej, jest asymptota ukośna | (x² + 1)/x = x + 1/x → y = x |
| n ≥ m + 2 | brak asymptoty poziomej i ukośnej | x³/(x − 1) |
Asymptoty ukośne wykraczają poza program liceum na poziomie podstawowym - wystarczy wiedzieć, że przy liczniku o stopień wyższym od mianownika asymptoty poziomej nie ma.
Funkcja homograficzna i jej wykres
Funkcja homograficzna to funkcja wymierna z licznikiem i mianownikiem stopnia co najwyżej pierwszego: , przy i . Drugi warunek odrzuca przypadek, w którym ułamek się skraca i funkcja jest stała - na przykład dla (tu ).
Po wydzieleniu części całkowitej dostajemy postać kanoniczną . Jej wykres to hiperbola przesunięta o wektor :
- asymptota pionowa , pozioma , a punkt jest środkiem symetrii wykresu;
- dziedzina , zbiór wartości ;
- dla funkcja maleje w każdym z przedziałów i , dla rośnie.
Przykład. . Dzielimy licznik przez mianownik: , więc
Stąd , , . Asymptoty: i . Dziedzina , zbiór wartości . Miejsce zerowe: , czyli . Wykres przecina oś w punkcie . Ponieważ , funkcja maleje w obu przedziałach dziedziny (ale nie w całej dziedzinie - to częsty błąd).
Szczegóły (wzór na , i , rysowanie krok po kroku): strona funkcja homograficzna - wzór, wykres, asymptoty i lekcja jak narysować wykres funkcji homograficznej.
Funkcja wymierna a homograficzna - porównanie
| Funkcja wymierna | Funkcja homograficzna | |
|---|---|---|
| Wzór | W(x)/P(x), wielomiany dowolnych stopni | (ax + b)/(cx + d), c ≠ 0, ad − bc ≠ 0 |
| Dziedzina | ℝ bez wszystkich pierwiastków P(x) | ℝ ∖ {−d/c} |
| Asymptoty pionowe | zero, jedna lub kilka | dokładnie jedna: x = −d/c |
| Asymptota pozioma | y = 0, y = aₙ/bₙ albo brak | zawsze: y = a/c |
| Zbiór wartości | trzeba badać osobno | ℝ ∖ {a/c} |
| Wykres | różne kształty, możliwe dziury | hiperbola |
Równania i nierówności wymierne w skrócie
Równanie wymierne rozwiązujemy w trzech krokach: dziedzina → mnożenie obu stron przez wspólny mianownik → odrzucenie rozwiązań spoza dziedziny.
Liczba nie należy do dziedziny, więc jedynym rozwiązaniem jest . Pominięcie tego sprawdzenia to najczęstszy błąd. Więcej: lekcja równania wymierne.
Nierówności wymiernej nie mnożymy przez mianownik, bo nie znamy jego znaku. Zamiast tego zamieniamy iloraz na iloczyn (mają ten sam znak) i pamiętamy o dziedzinie:
Nierówność można też odczytać z wykresu: znaczy , czyli - dokładnie tam prawa gałąź hiperboli leży nad asymptotą . Więcej: lekcja nierówności wymierne.
Przykłady
Przykład 1 (dziura i asymptota). .
- Dziedzina: .
- Miejsce zerowe: (bo jest poza dziedziną).
- Po skróceniu dla , więc w jest dziura w punkcie .
- Asymptota pionowa: . Stopnie równe, więc asymptota pozioma .
Przykład 2 (bez asymptoty pionowej). . Mianownik jest zawsze dodatni, więc dziedziną jest całe i asymptoty pionowej brak. Miejsce zerowe: . Stopień licznika jest mniejszy, więc asymptota pozioma to - i wykres ją przecina właśnie w punkcie .
Przykład 3 (asymptota ukośna). . Dziedzina , asymptota pionowa . Dla dużych składnik znika i wykres zbliża się do prostej - to asymptota ukośna. Miejsc zerowych brak, bo .
Kolejne przykłady z pełnym badaniem: lekcja funkcja wymierna krok po kroku.
Najczęstsze pytania
Co to jest funkcja wymierna? Funkcja, której wzór jest ilorazem dwóch wielomianów, , gdzie mianownik nie jest wielomianem zerowym. Przykłady: , , .
Jak wyznaczyć dziedzinę funkcji wymiernej? Przyrównaj mianownik do zera, znajdź jego pierwiastki i wyrzuć je z . Rób to na wzorze wyjściowym, przed skracaniem. Dla dziedzina to .
Czym różni się funkcja wymierna od homograficznej? Funkcja homograficzna to szczególny przypadek funkcji wymiernej: licznik i mianownik są stopnia co najwyżej pierwszego. Ma zawsze dokładnie jedną asymptotę pionową i jedną poziomą, a jej wykresem jest hiperbola. Ogólna funkcja wymierna może mieć kilka asymptot pionowych, dziury w wykresie albo w ogóle nie mieć asymptoty poziomej.
Jak znaleźć asymptoty funkcji wymiernej? Pionowe: rozłóż licznik i mianownik na czynniki, skróć wspólne czynniki - pierwiastki mianownika, które zostały, dają asymptoty . Poziomą: porównaj stopnie - licznik niższego stopnia daje , równe stopnie dają , licznik wyższego stopnia - brak asymptoty poziomej.
Czy wykres funkcji wymiernej może przeciąć asymptotę poziomą? Tak. Asymptota pozioma opisuje zachowanie funkcji dla bardzo dużych , a nie zakaz przecięcia. Wykres przecina swoją asymptotę w punkcie . Asymptoty pionowej wykres przeciąć nie może, bo ten punkt nie należy do dziedziny.
Czy funkcja liniowa jest funkcją wymierną? Tak - każdy wielomian jest funkcją wymierną z mianownikiem równym 1. W praktyce szkolnej nazwę „funkcja wymierna” stosuje się jednak do funkcji z niewiadomą w mianowniku.
Przećwicz
- Dziedzina i skracanie wyrażeń wymiernych → - rozkład mianownika na czynniki, wykluczone liczby, skracanie.
- Funkcja wymierna → - dziedzina przed skracaniem, miejsca zerowe, dziury, asymptoty, zbiór wartości.
- Funkcja homograficzna → - postać kanoniczna, asymptoty i szkic hiperboli, wzór z wykresu, parametr.
- Równania wymierne → - proporcja, wspólny mianownik, odrzucanie rozwiązań spoza dziedziny.
- Nierówności wymierne → - zamiana ilorazu na iloczyn, wężyk, dwa ułamki.
- Wyrażenia i funkcje wymierne - wszystkie zadania →
Podsumowanie
- Funkcja wymierna to iloraz wielomianów z niezerowym mianownikiem.
- Dziedzina: bez pierwiastków mianownika, wyznaczana przed skracaniem.
- Miejsca zerowe: pierwiastki licznika należące do dziedziny.
- Asymptota pionowa tam, gdzie mianownik się zeruje po skróceniu; wspólny czynnik daje tylko dziurę.
- Asymptota pozioma z porównania stopni: , albo brak.
- Funkcja homograficzna ma asymptoty , , a jej wykresem jest hiperbola.