Przejdź do treści

Funkcja wymierna - co to jest, dziedzina, asymptoty, wykres

Funkcja wymierna w skrócie

Definicja:

f(x)=W(x)P(x),f(x) = \frac{W(x)}{P(x)},

gdzie WW i PP to wielomiany, a PP jest wielomianem niezerowym.

Dziedzina: R\mathbb{R} bez miejsc zerowych mianownika, czyli D={x∈R:P(x)≠0}D = \{x \in \mathbb{R} : P(x) \neq 0\} - wyznaczana przed skracaniem.

Miejsca zerowe: pierwiastki licznika W(x)W(x), które należą do dziedziny.

Funkcja homograficzna (szczególny przypadek):

f(x)=ax+bcx+d=kx−p+q,c≠0, ad−bc≠0f(x) = \frac{ax + b}{cx + d} = \frac{k}{x - p} + q, \qquad c \neq 0, \ ad - bc \neq 0

Asymptoty: pionowa - miejsce zerowe mianownika, które zostaje po skróceniu ułamka; pozioma - y=0y = 0, gdy stopień licznika jest mniejszy od stopnia mianownika, oraz y=anbny = \tfrac{a_n}{b_n}, gdy stopnie są równe. Dla funkcji homograficznej: x=−dcx = -\tfrac{d}{c} i y=acy = \tfrac{a}{c}.

Funkcja wymierna to funkcja, której wzór jest ilorazem dwóch wielomianów: f(x)=W(x)P(x)f(x) = \tfrac{W(x)}{P(x)}, gdzie mianownik PP nie jest wielomianem zerowym. Jej dziedziną jest zbiór liczb rzeczywistych z wyłączeniem miejsc zerowych mianownika, a wykres może mieć asymptoty pionowe i poziome (albo ukośne). Najprostszą funkcją wymierną, która nie jest wielomianem, jest funkcja homograficzna - jej wykresem jest hiperbola.

Ta strona jest zwięzłym kompendium. Pełny materiał z przykładami krok po kroku jest w rozdziale kursu Wyrażenia i funkcje wymierne.

Czym jest funkcja wymierna

Funkcja wymierna powstaje tak jak liczba wymierna: liczba wymierna to iloraz dwóch liczb całkowitych, funkcja wymierna - iloraz dwóch wielomianów. W rozpisanej postaci:

f(x)=anxn+an−1xn−1+…+a1x+a0bmxm+bm−1xm−1+…+b1x+b0,an≠0, bm≠0f(x) = \frac{a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0}{b_m x^m + b_{m-1} x^{m-1} + \ldots + b_1 x + b_0}, \qquad a_n \neq 0, \ b_m \neq 0

Liczby nn i mm to stopnie licznika i mianownika. Od nich zależy zachowanie wykresu daleko od początku układu (asymptota pozioma albo ukośna). Przykłady funkcji wymiernych: 1x\tfrac{1}{x}, 2x+1x−1\tfrac{2x + 1}{x - 1}, x2−4x2−x−6\tfrac{x^2 - 4}{x^2 - x - 6}, x+1x2+1\tfrac{x + 1}{x^2 + 1}. Każdy wielomian też jest funkcją wymierną (z mianownikiem równym 1), dlatego funkcja liniowa i kwadratowa mieszczą się w tej definicji.

Sam wzór funkcji wymiernej to wyrażenie wymierne - skraca się je, dodaje i mnoży według tych samych reguł co ułamki zwykłe.

Jak wyznaczyć dziedzinę funkcji wymiernej

  1. Przyrównaj mianownik do zera: P(x)=0P(x) = 0.
  2. Rozłóż mianownik na czynniki i znajdź jego pierwiastki.
  3. Wyrzuć je ze zbioru R\mathbb{R}.
FunkcjaMianownik po rozkładzieDziedzina
(x − 5)/(x² − 9)(x − 3)(x + 3)ℝ ∖ {−3, 3}
2x/(x² + 4)x² + 4 > 0 - brak pierwiastkówℝ
3/(x³ − 4x)x(x − 2)(x + 2)ℝ ∖ {−2, 0, 2}
(x + 1)/(x² + 2x + 1)(x + 1)²ℝ ∖ {−1}

Dziedzinę wyznaczamy ze wzoru wyjściowego. Ułamek x+1(x+1)2\tfrac{x + 1}{(x + 1)^2} skraca się do 1x+1\tfrac{1}{x + 1}, ale liczba −1-1 nadal do dziedziny nie należy - skracanie niczego do niej nie „dopisuje”. Więcej o rozkładaniu mianownika: lekcja rozkładanie wielomianów na czynniki.

Miejsca zerowe funkcji wymiernej

Ułamek jest równy zeru wtedy, gdy licznik jest zerem, a mianownik nie:

W(x)P(x)=0  ⟺  W(x)=0  i  P(x)≠0\frac{W(x)}{P(x)} = 0 \iff W(x) = 0 \ \text{ i } \ P(x) \neq 0

Dla f(x)=x2−4x2−x−6f(x) = \dfrac{x^2 - 4}{x^2 - x - 6} licznik zeruje się w x=2x = 2 i x=−2x = -2, ale −2-2 jest też pierwiastkiem mianownika, więc wypada z dziedziny. Jedynym miejscem zerowym jest x=2x = 2.

Asymptoty funkcji wymiernej

Asymptota pionowa x=x0x = x_0 pojawia się tam, gdzie mianownik się zeruje, a licznik nie - wartości funkcji uciekają wtedy do +∞+\infty albo −∞-\infty. Jeśli czynnik (x−x0)(x - x_0) skraca się z licznikiem, w punkcie x0x_0 zamiast asymptoty jest tylko dziura (pusty punkt na wykresie).

Asymptota pozioma zależy od porównania stopni licznika (nn) i mianownika (mm):

StopnieZachowanie dla dużych |x|Przykład
n < masymptota pozioma y = 0(x + 1)/(x² + 1) → y = 0
n = masymptota pozioma y = aₙ/bₙ (iloraz współczynników wiodących)(x² − 4)/(x² − x − 6) → y = 1
n = m + 1brak poziomej, jest asymptota ukośna(x² + 1)/x = x + 1/x → y = x
n ≥ m + 2brak asymptoty poziomej i ukośnejx³/(x − 1)

Asymptoty ukośne wykraczają poza program liceum na poziomie podstawowym - wystarczy wiedzieć, że przy liczniku o stopień wyższym od mianownika asymptoty poziomej nie ma.

Funkcja homograficzna i jej wykres

Funkcja homograficzna to funkcja wymierna z licznikiem i mianownikiem stopnia co najwyżej pierwszego: f(x)=ax+bcx+df(x) = \tfrac{ax + b}{cx + d}, przy c≠0c \neq 0 i ad−bc≠0ad - bc \neq 0. Drugi warunek odrzuca przypadek, w którym ułamek się skraca i funkcja jest stała - na przykład 2x+4x+2=2\tfrac{2x + 4}{x + 2} = 2 dla x≠−2x \neq -2 (tu ad−bc=2⋅2−4⋅1=0ad - bc = 2 \cdot 2 - 4 \cdot 1 = 0).

Po wydzieleniu części całkowitej dostajemy postać kanoniczną f(x)=kx−p+qf(x) = \tfrac{k}{x - p} + q. Jej wykres to hiperbola y=kxy = \tfrac{k}{x} przesunięta o wektor [p,q][p, q]:

Przykład. f(x)=2x+1x−1f(x) = \dfrac{2x + 1}{x - 1}. Dzielimy licznik przez mianownik: 2x+1=2(x−1)+32x + 1 = 2(x - 1) + 3, więc

f(x)=2+3x−1f(x) = 2 + \frac{3}{x - 1}

Stąd p=1p = 1, q=2q = 2, k=3k = 3. Asymptoty: x=1x = 1 i y=2y = 2. Dziedzina R∖{1}\mathbb{R} \setminus \{1\}, zbiór wartości R∖{2}\mathbb{R} \setminus \{2\}. Miejsce zerowe: 2x+1=02x + 1 = 0, czyli x=−12x = -\tfrac{1}{2}. Wykres przecina oś OyOy w punkcie f(0)=−1f(0) = -1. Ponieważ k=3>0k = 3 > 0, funkcja maleje w obu przedziałach dziedziny (ale nie w całej dziedzinie - to częsty błąd).

x = 1 y = 2 (−½, 0) (0, −1) y = 2 + 3/(x − 1) x y
Wykres f(x) = (2x + 1)/(x − 1) = 2 + 3/(x − 1): hiperbola z asymptotą pionową x = 1 i poziomą y = 2. Miejsce zerowe −½, punkt przecięcia z osią Oy (0, −1).

Szczegóły (wzór na pp, qq i kk, rysowanie krok po kroku): strona funkcja homograficzna - wzór, wykres, asymptoty i lekcja jak narysować wykres funkcji homograficznej.

Funkcja wymierna a homograficzna - porównanie

Funkcja wymiernaFunkcja homograficzna
WzórW(x)/P(x), wielomiany dowolnych stopni(ax + b)/(cx + d), c ≠ 0, ad − bc ≠ 0
Dziedzinaℝ bez wszystkich pierwiastków P(x)ℝ ∖ {−d/c}
Asymptoty pionowezero, jedna lub kilkadokładnie jedna: x = −d/c
Asymptota poziomay = 0, y = aₙ/bₙ albo brakzawsze: y = a/c
Zbiór wartościtrzeba badać osobnoℝ ∖ {a/c}
Wykresróżne kształty, możliwe dziuryhiperbola

Równania i nierówności wymierne w skrócie

Równanie wymierne rozwiązujemy w trzech krokach: dziedzina → mnożenie obu stron przez wspólny mianownik → odrzucenie rozwiązań spoza dziedziny.

x2x−2=4x−2,D=R∖{2} ⇒ x2=4 ⇒ x=−2  lub  x=2\frac{x^2}{x - 2} = \frac{4}{x - 2}, \quad D = \mathbb{R} \setminus \{2\} \ \Rightarrow \ x^2 = 4 \ \Rightarrow \ x = -2 \ \text{ lub } \ x = 2

Liczba 22 nie należy do dziedziny, więc jedynym rozwiązaniem jest x=−2x = -2. Pominięcie tego sprawdzenia to najczęstszy błąd. Więcej: lekcja równania wymierne.

Nierówności wymiernej nie mnożymy przez mianownik, bo nie znamy jego znaku. Zamiast tego zamieniamy iloraz na iloczyn (mają ten sam znak) i pamiętamy o dziedzinie:

x−2x+1≤0  ⟺  (x−2)(x+1)≤0  i  x≠−1  ⟺  x∈(−1,2]\frac{x - 2}{x + 1} \leq 0 \iff (x - 2)(x + 1) \leq 0 \ \text{ i } \ x \neq -1 \iff x \in (-1, 2]

Nierówność można też odczytać z wykresu: 2x+1x−1>2\tfrac{2x + 1}{x - 1} > 2 znaczy 3x−1>0\tfrac{3}{x - 1} > 0, czyli x>1x > 1 - dokładnie tam prawa gałąź hiperboli leży nad asymptotą y=2y = 2. Więcej: lekcja nierówności wymierne.

Przykłady

Przykład 1 (dziura i asymptota). f(x)=x2−4x2−x−6=(x−2)(x+2)(x−3)(x+2)f(x) = \dfrac{x^2 - 4}{x^2 - x - 6} = \dfrac{(x - 2)(x + 2)}{(x - 3)(x + 2)}.

Przykład 2 (bez asymptoty pionowej). f(x)=x+1x2+1f(x) = \dfrac{x + 1}{x^2 + 1}. Mianownik jest zawsze dodatni, więc dziedziną jest całe R\mathbb{R} i asymptoty pionowej brak. Miejsce zerowe: x=−1x = -1. Stopień licznika jest mniejszy, więc asymptota pozioma to y=0y = 0 - i wykres ją przecina właśnie w punkcie (−1,0)(-1, 0).

Przykład 3 (asymptota ukośna). f(x)=x2+1x=x+1xf(x) = \dfrac{x^2 + 1}{x} = x + \dfrac{1}{x}. Dziedzina R∖{0}\mathbb{R} \setminus \{0\}, asymptota pionowa x=0x = 0. Dla dużych ∣x∣|x| składnik 1x\tfrac{1}{x} znika i wykres zbliża się do prostej y=xy = x - to asymptota ukośna. Miejsc zerowych brak, bo x2+1>0x^2 + 1 > 0.

Kolejne przykłady z pełnym badaniem: lekcja funkcja wymierna krok po kroku.

Najczęstsze pytania

Co to jest funkcja wymierna? Funkcja, której wzór jest ilorazem dwóch wielomianów, f(x)=W(x)P(x)f(x) = \tfrac{W(x)}{P(x)}, gdzie mianownik nie jest wielomianem zerowym. Przykłady: 1x\tfrac{1}{x}, 2x+1x−1\tfrac{2x + 1}{x - 1}, x+1x2+1\tfrac{x + 1}{x^2 + 1}.

Jak wyznaczyć dziedzinę funkcji wymiernej? Przyrównaj mianownik do zera, znajdź jego pierwiastki i wyrzuć je z R\mathbb{R}. Rób to na wzorze wyjściowym, przed skracaniem. Dla x−5x2−9\tfrac{x - 5}{x^2 - 9} dziedzina to R∖{−3,3}\mathbb{R} \setminus \{-3, 3\}.

Czym różni się funkcja wymierna od homograficznej? Funkcja homograficzna ax+bcx+d\tfrac{ax + b}{cx + d} to szczególny przypadek funkcji wymiernej: licznik i mianownik są stopnia co najwyżej pierwszego. Ma zawsze dokładnie jedną asymptotę pionową i jedną poziomą, a jej wykresem jest hiperbola. Ogólna funkcja wymierna może mieć kilka asymptot pionowych, dziury w wykresie albo w ogóle nie mieć asymptoty poziomej.

Jak znaleźć asymptoty funkcji wymiernej? Pionowe: rozłóż licznik i mianownik na czynniki, skróć wspólne czynniki - pierwiastki mianownika, które zostały, dają asymptoty x=x0x = x_0. Poziomą: porównaj stopnie - licznik niższego stopnia daje y=0y = 0, równe stopnie dają y=anbny = \tfrac{a_n}{b_n}, licznik wyższego stopnia - brak asymptoty poziomej.

Czy wykres funkcji wymiernej może przeciąć asymptotę poziomą? Tak. Asymptota pozioma opisuje zachowanie funkcji dla bardzo dużych ∣x∣|x|, a nie zakaz przecięcia. Wykres x+1x2+1\tfrac{x + 1}{x^2 + 1} przecina swoją asymptotę y=0y = 0 w punkcie (−1,0)(-1, 0). Asymptoty pionowej wykres przeciąć nie może, bo ten punkt nie należy do dziedziny.

Czy funkcja liniowa jest funkcją wymierną? Tak - każdy wielomian jest funkcją wymierną z mianownikiem równym 1. W praktyce szkolnej nazwę „funkcja wymierna” stosuje się jednak do funkcji z niewiadomą w mianowniku.

Przećwicz

Podsumowanie