Przejdź do treści

Wielomiany - definicja, twierdzenie Bézouta, rozkład na czynniki

Wielomiany - najważniejsze wzory i twierdzenia

Wielomian stopnia nn (gdzie an≠0a_n \neq 0):

W(x)=anxn+an−1xn−1+…+a2x2+a1x+a0W(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_2 x^2 + a_1 x + a_0

Dzielenie z resztą: W(x)=P(x)⋅Q(x)+R(x)W(x) = P(x) \cdot Q(x) + R(x), gdzie deg⁡R<deg⁡P\deg R < \deg P.

Twierdzenie o reszcie: reszta z dzielenia W(x)W(x) przez (x−a)(x - a) jest równa W(a)W(a).

W(a)=0  ⟺  (x−a)∣W(x)(twierdzenie Beˊzouta)W(a) = 0 \iff (x - a) \mid W(x) \qquad \text{(twierdzenie Bézouta)}

Pierwiastek wymierny pq\frac{p}{q} wielomianu o współczynnikach całkowitych: p∣a0p \mid a_0 oraz q∣anq \mid a_n.

Pierwiastek kk-krotny: W(x)=(x−a)k⋅P(x)W(x) = (x - a)^k \cdot P(x), gdzie P(a)≠0P(a) \neq 0.

Wielomian jednej zmiennej to funkcja postaci W(x)=anxn+an−1xn−1+…+a1x+a0W(x) = a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0, gdzie an,…,a0a_n, \ldots, a_0 są liczbami rzeczywistymi (współczynnikami), a nn jest liczbą naturalną. Gdy an≠0a_n \neq 0, liczbę nn nazywamy stopniem wielomianu, ana_n - współczynnikiem wiodącym, a a0a_0 - wyrazem wolnym. Funkcja liniowa i funkcja kwadratowa to wielomiany stopnia pierwszego i drugiego.

Ta strona to zwięzłe kompendium. Każdy temat z osobna, z większą liczbą przykładów, omawia rozdział kursu „Wielomiany”, a ćwiczenia z pełnymi rozwiązaniami są w zestawie wielomiany - zadania.

Stopień, współczynniki i wyraz wolny

Weźmy wielomian

W(x)=6x5−2x4+3x2−x+7.W(x) = 6x^5 - 2x^4 + 3x^2 - x + 7.

Wartość wielomianu liczymy, podstawiając liczbę za xx: W(1)=6−2+3−1+7=13W(1) = 6 - 2 + 3 - 1 + 7 = 13. Dwa przydatne skróty: W(0)=a0W(0) = a_0 (wyraz wolny), a W(1)W(1) to suma wszystkich współczynników.

StopieńNazwaPostać ogólnaPrzykład
0wielomian stały (niezerowy)W(x) = a₀, a₀ ≠ 0W(x) = 5
1wielomian liniowyax + b, a ≠ 02x − 3
2trójmian kwadratowyax² + bx + c, a ≠ 0x² − 4x + 1
3wielomian trzeciego stopnia (sześcienny)ax³ + bx² + cx + d, a ≠ 0x³ − 8
4wielomian czwartego stopniaax⁴ + … + e, a ≠ 0x⁴ − 5x² + 4
brakwielomian zerowyW(x) = 0wszystkie współczynniki równe 0

Wielomian zerowy nie ma stopnia (w części podręczników przyjmuje się umownie −∞-\infty). Więcej: lekcja wielomian jednej zmiennej - stopień, współczynniki, wartość.

Działania na wielomianach i równość wielomianów

Wielomiany dodajemy i odejmujemy, redukując wyrazy podobne, a mnożymy „każdy przez każdy”. Dla P(x)=x2−3x+1P(x) = x^2 - 3x + 1 i Q(x)=2x−1Q(x) = 2x - 1:

P(x)+Q(x)=x2−x,P(x)⋅Q(x)=2x3−7x2+5x−1.P(x) + Q(x) = x^2 - x, \qquad P(x) \cdot Q(x) = 2x^3 - 7x^2 + 5x - 1.

DziałanieStopień wyniku (P stopnia m, Q stopnia n)
P · Qdokładnie m + n (dla niezerowych P i Q)
P + Q, P − Qco najwyżej większa z liczb m, n - może spaść, gdy wyrazy wiodące się zredukują
Pᵏk · m

Dwa wielomiany są równe, gdy mają ten sam stopień i równe współczynniki przy tych samych potęgach. Na tym opiera się wyznaczanie parametrów. Przykład: dla jakich aa i bb zachodzi (x−2)(x+a)=x2+bx−6(x - 2)(x + a) = x^2 + bx - 6? Po wymnożeniu x2+(a−2)x−2ax^2 + (a - 2)x - 2a, więc −2a=−6-2a = -6 i a−2=ba - 2 = b, czyli a=3a = 3, b=1b = 1.

Lekcje: działania na wielomianach, równość wielomianów oraz wzory skróconego mnożenia stopnia 3.

Dzielenie wielomianów i schemat Hornera

Podzielić wielomian W(x)W(x) przez niezerowy wielomian P(x)P(x) to znaleźć takie Q(x)Q(x) (iloraz) i R(x)R(x) (resztę), że

W(x)=P(x)⋅Q(x)+R(x),deg⁡R<deg⁡P.W(x) = P(x) \cdot Q(x) + R(x), \qquad \deg R < \deg P.

Gdy R(x)=0R(x) = 0, mówimy, że W(x)W(x) jest podzielny przez P(x)P(x). Dzielenie pisemne wygląda jak dzielenie liczb: dzielimy wyraz wiodący przez wyraz wiodący, mnożymy, odejmujemy, powtarzamy - dokładnie to rozpisuje lekcja dzielenie wielomianów krok po kroku.

Przez dwumian (x−a)(x - a) najszybciej dzieli się schematem Hornera. W pierwszym wierszu piszemy współczynniki uzupełnionego wielomianu, pierwszy przepisujemy, a każdy następny to „poprzedni wynik razy aa plus współczynnik nad nim”. Dzielimy W(x)=2x3−5x2−4x+3W(x) = 2x^3 - 5x^2 - 4x + 3 przez (x−3)(x - 3):

2−5−43
a = 323 · 2 − 5 = 13 · 1 − 4 = −13 · (−1) + 3 = 0

Ostatnia liczba to reszta, pozostałe to współczynniki ilorazu (o stopień niższego): 2x3−5x2−4x+3=(x−3)(2x2+x−1)2x^3 - 5x^2 - 4x + 3 = (x - 3)(2x^2 + x - 1), reszta 00.

Przykład z resztą. W(x)=x3−2x2+4W(x) = x^3 - 2x^2 + 4 dzielone przez (x−1)(x - 1) - współczynniki 1,−2,0,41, -2, 0, 4 (zero za brakujące xx) dają w schemacie 1,−1,−1,31, -1, -1, 3. Zatem

x3−2x2+4=(x−1)(x2−x−1)+3.x^3 - 2x^2 + 4 = (x - 1)(x^2 - x - 1) + 3.

Przy dzieleniu przez (x+a)(x + a) wpisujemy do schematu liczbę −a-a, bo x+a=x−(−a)x + a = x - (-a). Zob. lekcję schemat Hornera.

Twierdzenie o reszcie i twierdzenie Bézouta

Twierdzenie o reszcie: reszta z dzielenia wielomianu W(x)W(x) przez dwumian (x−a)(x - a) jest równa W(a)W(a). W przykładzie wyżej W(1)=1−2+4=3W(1) = 1 - 2 + 4 = 3 - to ta sama reszta, policzona bez dzielenia.

Twierdzenie Bézouta: liczba aa jest pierwiastkiem wielomianu W(x)W(x) wtedy i tylko wtedy, gdy W(x)W(x) jest podzielny przez (x−a)(x - a). Oba twierdzenia wynikają z zapisu W(x)=(x−a)⋅Q(x)+rW(x) = (x - a) \cdot Q(x) + r: po podstawieniu x=ax = a pierwszy składnik znika i zostaje W(a)=rW(a) = r.

Przykład z parametrem. Dla jakiego mm wielomian W(x)=x3+mx2−5x+6W(x) = x^3 + mx^2 - 5x + 6 jest podzielny przez (x−2)(x - 2)? Z twierdzenia Bézouta W(2)=0W(2) = 0:

8+4m−10+6=0⟹4m+4=0⟹m=−1.8 + 4m - 10 + 6 = 0 \quad\Longrightarrow\quad 4m + 4 = 0 \quad\Longrightarrow\quad m = -1.

Wtedy x3−x2−5x+6=(x−2)(x2+x−3)x^3 - x^2 - 5x + 6 = (x - 2)(x^2 + x - 3).

Reszta z dzielenia przez (x−a)(x−b)(x - a)(x - b) ma stopień co najwyżej 1, czyli postać rx+srx + s. Jeśli wiadomo, że W(1)=2W(1) = 2 i W(3)=8W(3) = 8, to reszta z dzielenia W(x)W(x) przez (x−1)(x−3)(x - 1)(x - 3) spełnia r+s=2r + s = 2 oraz 3r+s=83r + s = 8, skąd r=3r = 3, s=−1s = -1 i reszta to 3x−13x - 1.

Lekcja z dowodem i zadaniami z parametrem: twierdzenie Bézouta i twierdzenie o reszcie.

Pierwiastki całkowite i wymierne

Pierwiastek (miejsce zerowe) wielomianu to liczba x0x_0, dla której W(x0)=0W(x_0) = 0. Gdy wielomian ma współczynniki całkowite, kandydatów na pierwiastki wymierne jest skończenie wiele:

Przykład 1. W(x)=x3−9x2+15x−7W(x) = x^3 - 9x^2 + 15x - 7. Pierwiastków całkowitych szukamy wśród dzielników liczby 77: ±1,±7\pm 1, \pm 7. Sprawdzamy: W(1)=1−9+15−7=0W(1) = 1 - 9 + 15 - 7 = 0, więc 11 jest pierwiastkiem.

Przykład 2. W(x)=2x3−5x2−4x+3W(x) = 2x^3 - 5x^2 - 4x + 3. Liczniki p∈{±1,±3}p \in \{\pm 1, \pm 3\}, mianowniki q∈{1,2}q \in \{1, 2\}, więc kandydaci to

±1,±3,±12,±32.\pm 1, \quad \pm 3, \quad \pm \tfrac{1}{2}, \quad \pm \tfrac{3}{2}.

W(3)=54−45−12+3=0W(3) = 54 - 45 - 12 + 3 = 0 - po podzieleniu schematem Hornera (wyżej) zostaje 2x2+x−12x^2 + x - 1.

Twierdzenie podaje tylko kandydatów: wielomian może nie mieć żadnego pierwiastka wymiernego (np. x3−2x^3 - 2, którego jedyny pierwiastek rzeczywisty to 23\sqrt[3]{2}). Więcej: pierwiastki wymierne wielomianu.

Ile pierwiastków może mieć wielomian

Wielomian stopnia n≥1n \geq 1 ma co najwyżej nn różnych pierwiastków rzeczywistych. Parzystość stopnia decyduje o tym, czy pierwiastek w ogóle musi istnieć:

Stopień nLiczba różnych pierwiastków rzeczywistychPrzykład bez lub z jednym pierwiastkiem
nieparzystyod 1 do n - zawsze co najmniej jedenx³ + x ma tylko pierwiastek 0
parzystyod 0 do nx⁴ + 1 nie ma żadnego

Wielomian nieparzystego stopnia ma na krańcach osi wartości przeciwnych znaków, więc jego wykres musi przeciąć oś xx. Wielomian parzystego stopnia na obu krańcach ma ten sam znak i może osi nie dotknąć.

Rozkład wielomianu na czynniki

Każdy wielomian o współczynnikach rzeczywistych da się rozłożyć na iloczyn czynników stopnia pierwszego i stopnia drugiego (trójmianów kwadratowych bez pierwiastków, czyli z Δ<0\Delta < 0). Twierdzenie mówi jednak tylko, że rozkład istnieje. Dla stopnia 5 i wyższego nie ma ogólnego wzoru na pierwiastki (twierdzenie Abela-Ruffiniego), dlatego w szkole rozkłada się wielomiany, w których działa jedna z metod z tabeli.

MetodaKiedy działaPrzykład
wyłączenie wspólnego czynnikawyraz wolny równy 02x³ − 4x² − x = x(2x² − 4x − 1)
grupowanie wyrazówpary wyrazów mają wspólny nawiasx³ + 3x² − 4x − 12 = (x + 3)(x − 2)(x + 2)
wzory skróconego mnożeniaróżnica lub suma sześcianów, kwadratówx³ − 8 = (x − 2)(x² + 2x + 4)
podstawienie t = x²wielomian dwukwadratowyx⁴ − 5x² + 4 = (x − 1)(x + 1)(x − 2)(x + 2)
pierwiastek wymierny + Hornergdy zawodzą powyższe2x³ − 5x² − 4x + 3 = (x − 3)(2x − 1)(x + 1)

Grupowanie krok po kroku:

x3+3x2−4x−12=x2(x+3)−4(x+3)=(x+3)(x2−4)=(x+3)(x−2)(x+2).x^3 + 3x^2 - 4x - 12 = x^2(x + 3) - 4(x + 3) = (x + 3)(x^2 - 4) = (x + 3)(x - 2)(x + 2).

Wyłączenie xx. 2x3−4x2−x=x(2x2−4x−1)2x^3 - 4x^2 - x = x(2x^2 - 4x - 1). Trójmian ma Δ=16+8=24\Delta = 16 + 8 = 24, więc pierwiastki całego wielomianu to 00 oraz x=1±62x = 1 \pm \frac{\sqrt{6}}{2}.

Pierwiastek + Horner. Z poprzednich sekcji 2x3−5x2−4x+3=(x−3)(2x2+x−1)2x^3 - 5x^2 - 4x + 3 = (x - 3)(2x^2 + x - 1). Trójmian 2x2+x−12x^2 + x - 1 ma Δ=9\Delta = 9 i pierwiastki 12\frac{1}{2} oraz −1-1, więc

2x3−5x2−4x+3=(x−3)(2x−1)(x+1).2x^3 - 5x^2 - 4x + 3 = (x - 3)(2x - 1)(x + 1).

Trójmian z ujemną deltą, np. x2+2x+4x^2 + 2x + 4 w rozkładzie x3−8x^3 - 8, jest już nierozkładalny - zostaje w rozkładzie jako czynnik kwadratowy. Wszystkie metody po kolei: rozkład wielomianu na czynniki.

Pierwiastek wielokrotny

Liczba aa jest pierwiastkiem kk-krotnym wielomianu W(x)W(x), gdy W(x)W(x) dzieli się przez (x−a)k(x - a)^k, a nie dzieli się przez (x−a)k+1(x - a)^{k+1}. Inaczej: W(x)=(x−a)k⋅P(x)W(x) = (x - a)^k \cdot P(x) i P(a)≠0P(a) \neq 0.

Przykład. Wielomian z poprzedniej sekcji rozkłada się tak:

x3−9x2+15x−7=(x−1)2(x−7).x^3 - 9x^2 + 15x - 7 = (x - 1)^2 (x - 7).

Liczba 11 jest pierwiastkiem dwukrotnym, a 77 - jednokrotnym. Bez rozkładu krotność sprawdza się kolejnymi schematami Hornera: dzielimy przez (x−1)(x - 1) tak długo, jak reszta wychodzi zero. Tu pierwsze dzielenie daje x2−8x+7x^2 - 8x + 7 (reszta 00), drugie x−7x - 7 (reszta 00), trzecie resztę −6≠0-6 \neq 0 - stąd krotność 22.

Krotność widać na wykresie i w znakach wielomianu:

Krotność pierwiastkaWykres w tym punkcieZnak wielomianu
nieparzysta (1, 3, …)przecina oś xzmienia się
parzysta (2, 4, …)dotyka osi x i „odbija się”nie zmienia się

Lekcje: pierwiastek wielokrotny i wykres wielomianu.

Równania wielomianowe

Równanie wielomianowe ma postać W(x)=0W(x) = 0. Rozwiązujemy je, rozkładając wielomian na czynniki i korzystając z tego, że iloczyn jest równy zero, gdy co najmniej jeden czynnik jest zerem:

2x3−5x2−4x+3=0  ⟺  (x−3)(2x−1)(x+1)=0  ⟺  x∈{−1, 12, 3}.2x^3 - 5x^2 - 4x + 3 = 0 \iff (x - 3)(2x - 1)(x + 1) = 0 \iff x \in \left\{-1,\ \tfrac{1}{2},\ 3\right\}.

Ten sam schemat (rozkład, potem czynniki osobno) działa w równaniach dwukwadratowych, z parametrem i w zadaniach tekstowych - zob. równania wielomianowe, równania wielomianowe z parametrem oraz zadania tekstowe prowadzące do równań wielomianowych.

Nierówności wielomianowe - metoda wężyka

Nierówność W(x)>0W(x) > 0 (lub ≥\geq, <<, ≤\leq) rozwiązuje się w czterech krokach:

  1. Rozkładamy wielomian na czynniki i wypisujemy pierwiastki razem z krotnościami.
  2. Ustalamy znak współczynnika wiodącego ana_n (iloczyn współczynników przy xx we wszystkich czynnikach).
  3. Rysujemy „wężyk” od prawej strony: nad osią, gdy an>0a_n > 0, pod osią, gdy an<0a_n < 0. W pierwiastku nieparzystej krotności wężyk przechodzi na drugą stronę osi, w pierwiastku parzystej krotności odbija się i zostaje po tej samej stronie.
  4. Odczytujemy przedziały, w których wielomian ma szukany znak. Przy ≥\geq i ≤\leq dopisujemy pierwiastki.

Przykład 1. W(x)=(x−1)(x−2)2(x2+5)≥0W(x) = (x - 1)(x - 2)^2(x^2 + 5) \geq 0. Czynnik x2+5x^2 + 5 jest zawsze dodatni, więc nie wpływa na znak. Pierwiastki: 11 (jednokrotny) i 22 (dwukrotny), an=1>0a_n = 1 > 0.

Przedział(−∞; 1)1(1; 2)2(2; +∞)
znak W(x)−0+0+

Wężyk w punkcie 22 odbija się od osi, dlatego znak po obu stronach dwójki jest ten sam. Odpowiedzi dla czterech wersji nierówności:

NierównośćZbiór rozwiązań
W(x) ≥ 0⟨1; +∞)
W(x) > 0(1; 2) ∪ (2; +∞)
W(x) ≤ 0(−∞; 1⟩ ∪ {2}
W(x) < 0(−∞; 1)

Przykład 2 - ujemny współczynnik wiodący. −x3+x2+6x>0-x^3 + x^2 + 6x > 0. Po wyłączeniu −x-x:

−x(x2−x−6)>0  ⟺  −x(x−3)(x+2)>0  ⟺  x(x−3)(x+2)<0.-x(x^2 - x - 6) > 0 \iff -x(x - 3)(x + 2) > 0 \iff x(x - 3)(x + 2) < 0.

Pierwiastki −2-2, 00, 33 są jednokrotne; wężyk dla x(x−3)(x+2)x(x - 3)(x + 2) startuje po prawej nad osią, więc wartości ujemne są na (−∞; −2)(-\infty;\ -2) i (0; 3)(0;\ 3).

Odpowiedź: x∈(−∞; −2)∪(0; 3)x \in (-\infty;\ -2) \cup (0;\ 3).

Rysunki wężyków i więcej przykładów: nierówności wielomianowe - metoda wężyka krok po kroku.

Przećwicz

Cały zestaw: Wielomiany - zadania z rozwiązaniami.

Najczęstsze pytania

Co to jest wielomian? Wielomian jednej zmiennej to wyrażenie (funkcja) postaci anxn+an−1xn−1+…+a1x+a0a_n x^n + a_{n-1} x^{n-1} + \ldots + a_1 x + a_0, czyli suma potęg zmiennej xx o wykładnikach naturalnych pomnożonych przez liczby. Przykłady: 3x2−x+13x^2 - x + 1, x5−2x^5 - 2, 77. Wyrażenia 1x\frac{1}{x} i x\sqrt{x} wielomianami nie są.

Co to jest stopień wielomianu? To najwyższa potęga zmiennej, przy której współczynnik jest różny od zera. Wielomian 6x5−2x4+76x^5 - 2x^4 + 7 ma stopień 55. Wielomian zerowy nie ma stopnia.

Czy liczba jest wielomianem? Tak. Liczba różna od zera, np. 55, to wielomian stopnia zerowego, a liczba 00 to wielomian zerowy.

Jak podzielić wielomian przez dwumian? Przez dwumian (x−a)(x - a) najszybciej schematem Hornera: wypisz współczynniki uzupełnionego wielomianu, przepisz pierwszy, a każdy kolejny licz jako „poprzedni wynik razy aa plus współczynnik”. Ostatnia liczba to reszta, pozostałe to współczynniki ilorazu. Można też dzielić pisemnie, jak liczby.

Co mówi twierdzenie Bézouta? Liczba aa jest pierwiastkiem wielomianu W(x)W(x) wtedy i tylko wtedy, gdy W(x)W(x) dzieli się przez (x−a)(x - a) bez reszty. Z twierdzenia o reszcie wynika też, że reszta z dzielenia przez (x−a)(x - a) jest równa W(a)W(a).

Jak obliczyć resztę z dzielenia wielomianu bez dzielenia? Przy dzieleniu przez (x−a)(x - a) wystarczy obliczyć W(a)W(a). Reszta z dzielenia x3−2x2+4x^3 - 2x^2 + 4 przez (x−1)(x - 1) to W(1)=3W(1) = 3.

Jak znaleźć pierwiastki wielomianu? Najpierw spróbuj wyłączyć wspólny czynnik, pogrupować wyrazy albo użyć wzorów skróconego mnożenia. Gdy to nie działa, a współczynniki są całkowite, sprawdź kandydatów: dzielniki wyrazu wolnego (pierwiastki całkowite) i ułamki pq\frac{p}{q} z p∣a0p \mid a_0, q∣anq \mid a_n. Po znalezieniu pierwiastka podziel wielomian schematem Hornera i powtórz to dla ilorazu.

Co to jest pierwiastek wielokrotny? To pierwiastek, który w rozkładzie wielomianu występuje w czynniku podniesionym do potęgi większej niż 1. W (x−1)2(x−7)(x - 1)^2(x - 7) liczba 11 jest pierwiastkiem dwukrotnym. W pierwiastku parzystej krotności wykres dotyka osi xx, a nieparzystej - przecina ją.

Ile pierwiastków może mieć wielomian? Wielomian stopnia nn ma co najwyżej nn różnych pierwiastków rzeczywistych. Wielomian stopnia nieparzystego ma ich co najmniej jeden, a parzystego może nie mieć żadnego (np. x2+1x^2 + 1).

Jak rozwiązać nierówność wielomianową? Rozłóż wielomian na czynniki, zaznacz pierwiastki z krotnościami, narysuj wężyk od prawej strony (nad osią przy dodatnim współczynniku wiodącym) i odczytaj przedziały o szukanym znaku. Przy nierównościach nieostrych dołącz pierwiastki.

Podsumowanie