Wielomiany - definicja, twierdzenie Bézouta, rozkład na czynniki
Wielomiany - najważniejsze wzory i twierdzenia
Wielomian stopnia (gdzie ):
Dzielenie z resztą: , gdzie .
Twierdzenie o reszcie: reszta z dzielenia przez jest równa .
Pierwiastek wymierny wielomianu o współczynnikach całkowitych: oraz .
Pierwiastek -krotny: , gdzie .
Wielomian jednej zmiennej to funkcja postaci , gdzie są liczbami rzeczywistymi (współczynnikami), a jest liczbą naturalną. Gdy , liczbę nazywamy stopniem wielomianu, - współczynnikiem wiodącym, a - wyrazem wolnym. Funkcja liniowa i funkcja kwadratowa to wielomiany stopnia pierwszego i drugiego.
Ta strona to zwięzłe kompendium. Każdy temat z osobna, z większą liczbą przykładów, omawia rozdział kursu „Wielomiany”, a ćwiczenia z pełnymi rozwiązaniami są w zestawie wielomiany - zadania.
Stopień, współczynniki i wyraz wolny
Weźmy wielomian
- stopień: (najwyższa potęga ze współczynnikiem różnym od zera),
- współczynnik wiodący: ,
- to wyraz stopnia czwartego, a to współczynnik przy ,
- wyraz wolny: ,
- brakuje wyrazu z , czyli jego współczynnik to . Wielomian uporządkowany i uzupełniony wygląda tak: . Taki zapis jest potrzebny w dzieleniu pisemnym i w schemacie Hornera.
Wartość wielomianu liczymy, podstawiając liczbę za : . Dwa przydatne skróty: (wyraz wolny), a to suma wszystkich współczynników.
| Stopień | Nazwa | Postać ogólna | Przykład |
|---|---|---|---|
| 0 | wielomian stały (niezerowy) | W(x) = a₀, a₀ ≠ 0 | W(x) = 5 |
| 1 | wielomian liniowy | ax + b, a ≠ 0 | 2x − 3 |
| 2 | trójmian kwadratowy | ax² + bx + c, a ≠ 0 | x² − 4x + 1 |
| 3 | wielomian trzeciego stopnia (sześcienny) | ax³ + bx² + cx + d, a ≠ 0 | x³ − 8 |
| 4 | wielomian czwartego stopnia | ax⁴ + … + e, a ≠ 0 | x⁴ − 5x² + 4 |
| brak | wielomian zerowy | W(x) = 0 | wszystkie współczynniki równe 0 |
Wielomian zerowy nie ma stopnia (w części podręczników przyjmuje się umownie ). Więcej: lekcja wielomian jednej zmiennej - stopień, współczynniki, wartość.
Działania na wielomianach i równość wielomianów
Wielomiany dodajemy i odejmujemy, redukując wyrazy podobne, a mnożymy „każdy przez każdy”. Dla i :
| Działanie | Stopień wyniku (P stopnia m, Q stopnia n) |
|---|---|
| P · Q | dokładnie m + n (dla niezerowych P i Q) |
| P + Q, P − Q | co najwyżej większa z liczb m, n - może spaść, gdy wyrazy wiodące się zredukują |
| Pᵏ | k · m |
Dwa wielomiany są równe, gdy mają ten sam stopień i równe współczynniki przy tych samych potęgach. Na tym opiera się wyznaczanie parametrów. Przykład: dla jakich i zachodzi ? Po wymnożeniu , więc i , czyli , .
Lekcje: działania na wielomianach, równość wielomianów oraz wzory skróconego mnożenia stopnia 3.
Dzielenie wielomianów i schemat Hornera
Podzielić wielomian przez niezerowy wielomian to znaleźć takie (iloraz) i (resztę), że
Gdy , mówimy, że jest podzielny przez . Dzielenie pisemne wygląda jak dzielenie liczb: dzielimy wyraz wiodący przez wyraz wiodący, mnożymy, odejmujemy, powtarzamy - dokładnie to rozpisuje lekcja dzielenie wielomianów krok po kroku.
Przez dwumian najszybciej dzieli się schematem Hornera. W pierwszym wierszu piszemy współczynniki uzupełnionego wielomianu, pierwszy przepisujemy, a każdy następny to „poprzedni wynik razy plus współczynnik nad nim”. Dzielimy przez :
| 2 | −5 | −4 | 3 | |
|---|---|---|---|---|
| a = 3 | 2 | 3 · 2 − 5 = 1 | 3 · 1 − 4 = −1 | 3 · (−1) + 3 = 0 |
Ostatnia liczba to reszta, pozostałe to współczynniki ilorazu (o stopień niższego): , reszta .
Przykład z resztą. dzielone przez - współczynniki (zero za brakujące ) dają w schemacie . Zatem
Przy dzieleniu przez wpisujemy do schematu liczbę , bo . Zob. lekcję schemat Hornera.
Twierdzenie o reszcie i twierdzenie Bézouta
Twierdzenie o reszcie: reszta z dzielenia wielomianu przez dwumian jest równa . W przykładzie wyżej - to ta sama reszta, policzona bez dzielenia.
Twierdzenie Bézouta: liczba jest pierwiastkiem wielomianu wtedy i tylko wtedy, gdy jest podzielny przez . Oba twierdzenia wynikają z zapisu : po podstawieniu pierwszy składnik znika i zostaje .
Przykład z parametrem. Dla jakiego wielomian jest podzielny przez ? Z twierdzenia Bézouta :
Wtedy .
Reszta z dzielenia przez ma stopień co najwyżej 1, czyli postać . Jeśli wiadomo, że i , to reszta z dzielenia przez spełnia oraz , skąd , i reszta to .
Lekcja z dowodem i zadaniami z parametrem: twierdzenie Bézouta i twierdzenie o reszcie.
Pierwiastki całkowite i wymierne
Pierwiastek (miejsce zerowe) wielomianu to liczba , dla której . Gdy wielomian ma współczynniki całkowite, kandydatów na pierwiastki wymierne jest skończenie wiele:
- pierwiastek całkowity jest dzielnikiem wyrazu wolnego ,
- pierwiastek wymierny (ułamek nieskracalny) ma licznik dzielący i mianownik dzielący .
Przykład 1. . Pierwiastków całkowitych szukamy wśród dzielników liczby : . Sprawdzamy: , więc jest pierwiastkiem.
Przykład 2. . Liczniki , mianowniki , więc kandydaci to
- po podzieleniu schematem Hornera (wyżej) zostaje .
Twierdzenie podaje tylko kandydatów: wielomian może nie mieć żadnego pierwiastka wymiernego (np. , którego jedyny pierwiastek rzeczywisty to ). Więcej: pierwiastki wymierne wielomianu.
Ile pierwiastków może mieć wielomian
Wielomian stopnia ma co najwyżej różnych pierwiastków rzeczywistych. Parzystość stopnia decyduje o tym, czy pierwiastek w ogóle musi istnieć:
| Stopień n | Liczba różnych pierwiastków rzeczywistych | Przykład bez lub z jednym pierwiastkiem |
|---|---|---|
| nieparzysty | od 1 do n - zawsze co najmniej jeden | x³ + x ma tylko pierwiastek 0 |
| parzysty | od 0 do n | x⁴ + 1 nie ma żadnego |
Wielomian nieparzystego stopnia ma na krańcach osi wartości przeciwnych znaków, więc jego wykres musi przeciąć oś . Wielomian parzystego stopnia na obu krańcach ma ten sam znak i może osi nie dotknąć.
Rozkład wielomianu na czynniki
Każdy wielomian o współczynnikach rzeczywistych da się rozłożyć na iloczyn czynników stopnia pierwszego i stopnia drugiego (trójmianów kwadratowych bez pierwiastków, czyli z ). Twierdzenie mówi jednak tylko, że rozkład istnieje. Dla stopnia 5 i wyższego nie ma ogólnego wzoru na pierwiastki (twierdzenie Abela-Ruffiniego), dlatego w szkole rozkłada się wielomiany, w których działa jedna z metod z tabeli.
| Metoda | Kiedy działa | Przykład |
|---|---|---|
| wyłączenie wspólnego czynnika | wyraz wolny równy 0 | 2x³ − 4x² − x = x(2x² − 4x − 1) |
| grupowanie wyrazów | pary wyrazów mają wspólny nawias | x³ + 3x² − 4x − 12 = (x + 3)(x − 2)(x + 2) |
| wzory skróconego mnożenia | różnica lub suma sześcianów, kwadratów | x³ − 8 = (x − 2)(x² + 2x + 4) |
| podstawienie t = x² | wielomian dwukwadratowy | x⁴ − 5x² + 4 = (x − 1)(x + 1)(x − 2)(x + 2) |
| pierwiastek wymierny + Horner | gdy zawodzą powyższe | 2x³ − 5x² − 4x + 3 = (x − 3)(2x − 1)(x + 1) |
Grupowanie krok po kroku:
Wyłączenie . . Trójmian ma , więc pierwiastki całego wielomianu to oraz .
Pierwiastek + Horner. Z poprzednich sekcji . Trójmian ma i pierwiastki oraz , więc
Trójmian z ujemną deltą, np. w rozkładzie , jest już nierozkładalny - zostaje w rozkładzie jako czynnik kwadratowy. Wszystkie metody po kolei: rozkład wielomianu na czynniki.
Pierwiastek wielokrotny
Liczba jest pierwiastkiem -krotnym wielomianu , gdy dzieli się przez , a nie dzieli się przez . Inaczej: i .
Przykład. Wielomian z poprzedniej sekcji rozkłada się tak:
Liczba jest pierwiastkiem dwukrotnym, a - jednokrotnym. Bez rozkładu krotność sprawdza się kolejnymi schematami Hornera: dzielimy przez tak długo, jak reszta wychodzi zero. Tu pierwsze dzielenie daje (reszta ), drugie (reszta ), trzecie resztę - stąd krotność .
Krotność widać na wykresie i w znakach wielomianu:
| Krotność pierwiastka | Wykres w tym punkcie | Znak wielomianu |
|---|---|---|
| nieparzysta (1, 3, …) | przecina oś x | zmienia się |
| parzysta (2, 4, …) | dotyka osi x i „odbija się” | nie zmienia się |
Lekcje: pierwiastek wielokrotny i wykres wielomianu.
Równania wielomianowe
Równanie wielomianowe ma postać . Rozwiązujemy je, rozkładając wielomian na czynniki i korzystając z tego, że iloczyn jest równy zero, gdy co najmniej jeden czynnik jest zerem:
Ten sam schemat (rozkład, potem czynniki osobno) działa w równaniach dwukwadratowych, z parametrem i w zadaniach tekstowych - zob. równania wielomianowe, równania wielomianowe z parametrem oraz zadania tekstowe prowadzące do równań wielomianowych.
Nierówności wielomianowe - metoda wężyka
Nierówność (lub , , ) rozwiązuje się w czterech krokach:
- Rozkładamy wielomian na czynniki i wypisujemy pierwiastki razem z krotnościami.
- Ustalamy znak współczynnika wiodącego (iloczyn współczynników przy we wszystkich czynnikach).
- Rysujemy „wężyk” od prawej strony: nad osią, gdy , pod osią, gdy . W pierwiastku nieparzystej krotności wężyk przechodzi na drugą stronę osi, w pierwiastku parzystej krotności odbija się i zostaje po tej samej stronie.
- Odczytujemy przedziały, w których wielomian ma szukany znak. Przy i dopisujemy pierwiastki.
Przykład 1. . Czynnik jest zawsze dodatni, więc nie wpływa na znak. Pierwiastki: (jednokrotny) i (dwukrotny), .
| Przedział | (−∞; 1) | 1 | (1; 2) | 2 | (2; +∞) |
|---|---|---|---|---|---|
| znak W(x) | − | 0 | + | 0 | + |
Wężyk w punkcie odbija się od osi, dlatego znak po obu stronach dwójki jest ten sam. Odpowiedzi dla czterech wersji nierówności:
| Nierówność | Zbiór rozwiązań |
|---|---|
| W(x) ≥ 0 | ⟨1; +∞) |
| W(x) > 0 | (1; 2) ∪ (2; +∞) |
| W(x) ≤ 0 | (−∞; 1⟩ ∪ {2} |
| W(x) < 0 | (−∞; 1) |
Przykład 2 - ujemny współczynnik wiodący. . Po wyłączeniu :
Pierwiastki , , są jednokrotne; wężyk dla startuje po prawej nad osią, więc wartości ujemne są na i .
Odpowiedź: .
Rysunki wężyków i więcej przykładów: nierówności wielomianowe - metoda wężyka krok po kroku.
Przećwicz
- Działania na wielomianach → - stopień, wartość, suma, różnica i iloczyn.
- Równość wielomianów → - parametry z porównania współczynników.
- Dzielenie wielomianów → - dzielenie pisemne przez dwumian i trójmian, z resztą i bez.
- Schemat Hornera i twierdzenie Bézouta → - reszta bez dzielenia, parametry z warunku podzielności.
- Pierwiastki wymierne → - kandydaci p/q i dokończenie rozkładu.
- Pierwiastek wielokrotny → - krotność i parametry dające pierwiastek dwukrotny.
- Rozkład wielomianu na czynniki → - grupowanie, wzory skróconego mnożenia, podstawienie, Horner.
- Równania wielomianowe → - równania stopnia 3 i 4.
- Równania wielomianowe z parametrem → - liczba rozwiązań w zależności od m.
- Zadania tekstowe z wielomianami → - pudełko, prostopadłościan, kolejne liczby.
- Wykres wielomianu → - szkic z postaci iloczynowej i wzór z wykresu.
- Nierówności wielomianowe → - metoda wężyka z pierwiastkami wielokrotnymi.
Cały zestaw: Wielomiany - zadania z rozwiązaniami.
Najczęstsze pytania
Co to jest wielomian? Wielomian jednej zmiennej to wyrażenie (funkcja) postaci , czyli suma potęg zmiennej o wykładnikach naturalnych pomnożonych przez liczby. Przykłady: , , . Wyrażenia i wielomianami nie są.
Co to jest stopień wielomianu? To najwyższa potęga zmiennej, przy której współczynnik jest różny od zera. Wielomian ma stopień . Wielomian zerowy nie ma stopnia.
Czy liczba jest wielomianem? Tak. Liczba różna od zera, np. , to wielomian stopnia zerowego, a liczba to wielomian zerowy.
Jak podzielić wielomian przez dwumian? Przez dwumian najszybciej schematem Hornera: wypisz współczynniki uzupełnionego wielomianu, przepisz pierwszy, a każdy kolejny licz jako „poprzedni wynik razy plus współczynnik”. Ostatnia liczba to reszta, pozostałe to współczynniki ilorazu. Można też dzielić pisemnie, jak liczby.
Co mówi twierdzenie Bézouta? Liczba jest pierwiastkiem wielomianu wtedy i tylko wtedy, gdy dzieli się przez bez reszty. Z twierdzenia o reszcie wynika też, że reszta z dzielenia przez jest równa .
Jak obliczyć resztę z dzielenia wielomianu bez dzielenia? Przy dzieleniu przez wystarczy obliczyć . Reszta z dzielenia przez to .
Jak znaleźć pierwiastki wielomianu? Najpierw spróbuj wyłączyć wspólny czynnik, pogrupować wyrazy albo użyć wzorów skróconego mnożenia. Gdy to nie działa, a współczynniki są całkowite, sprawdź kandydatów: dzielniki wyrazu wolnego (pierwiastki całkowite) i ułamki z , . Po znalezieniu pierwiastka podziel wielomian schematem Hornera i powtórz to dla ilorazu.
Co to jest pierwiastek wielokrotny? To pierwiastek, który w rozkładzie wielomianu występuje w czynniku podniesionym do potęgi większej niż 1. W liczba jest pierwiastkiem dwukrotnym. W pierwiastku parzystej krotności wykres dotyka osi , a nieparzystej - przecina ją.
Ile pierwiastków może mieć wielomian? Wielomian stopnia ma co najwyżej różnych pierwiastków rzeczywistych. Wielomian stopnia nieparzystego ma ich co najmniej jeden, a parzystego może nie mieć żadnego (np. ).
Jak rozwiązać nierówność wielomianową? Rozłóż wielomian na czynniki, zaznacz pierwiastki z krotnościami, narysuj wężyk od prawej strony (nad osią przy dodatnim współczynniku wiodącym) i odczytaj przedziały o szukanym znaku. Przy nierównościach nieostrych dołącz pierwiastki.
Podsumowanie
- Wielomian to ; stopień to najwyższa potęga z niezerowym współczynnikiem.
- Stopień iloczynu to suma stopni; równe wielomiany mają równe współczynniki przy tych samych potęgach.
- Dzielenie z resztą: , ; przez najszybciej schematem Hornera.
- Reszta z dzielenia przez to ; jest pierwiastkiem, gdy (Bézout).
- Pierwiastek wymierny : , - to lista kandydatów, nie gwarancja.
- Każdy wielomian rozkłada się na czynniki liniowe i nierozkładalne kwadratowe ().
- Pierwiastek parzystej krotności: wykres odbija się od osi, znak się nie zmienia; nieparzystej - przecina oś.
- Nierówność wielomianową rozwiązuje się metodą wężyka rysowanego od prawej strony.